Mutaxassis fikri: Parlament qarori huquqiy maydon doirasida

14:28, 15 sentabr

Millatimizning haqiqiy yo`lboshchisi, o`zbekning asl o`g`loni, chinakam vatanparvar va fidoiy inson O`zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti Islom Karimovning bevaqt hayotdan ko`z yumishi ko`p millatli O`zbekiston xalqining har bir a`zosi uchun so`zsiz og`ir musibat bo`ldi. Mustaqil O`zbekiston arxitektori bo`lgan Islom Karimov tarixan qisqa davr ichida turli o`tkir ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy muammolar girdobiga tushib qolgan qoloq agrar davlatni mashhur “o`zbek modeli” asosida amalga oshirilgan islohotlar samarasi o`laroq jahondagi eng tez sur`atlar bilan rivojlanayotgan mamlakatlar qatoridan munosib joy olishini ta`minladi.

Albatta, hayot davom etadi. Bu judolik qanchalik og`ir bo`lmasin mamlakatdagi davlat hokimiyati organlarining kelishilgan holda faoliyat yuritishini hamda hamkorligini ta`minlovchi, fuqarolarning huquqlari va erkinliklariga, O`zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi va qonunlariga rioya etilishining kafili bo`lgan davlat boshlig`i lavozimi bo`sh qolishi mumkin emas va amaldagi konstitusiya va qonunlarimizda nazarda tutilgan tartibga muvofiq qaror qabul qilinishi talab etiladi. 

Ta`kidlash joizki, o`tgan davr mobaynida mamlakatimizda amalga oshirilgan o`zgarishlarning bardavomligini, orqaga qaytmasligini ta`minlashga xizmat qiluvchi siyosiy, iqtisodiy va huquqiy tizim shakllandi. Milliy huquq tizimining o`zagini tashkil etuvchi O`zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi va u asosda qabul qilingan qonunlarda mamlakat siyosiy tizimining barqaror faoliyat yuritishini ta`minlash maqsadida davlat hokimiyati organlarining tashkil etilishi va faoliyat ko`rsatishi bilan bog`liq bo`lgan masalalar tartibga solingan.

O`zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi 96-moddasiga ko`ra, O`zbekiston Respublikasining amaldagi Prezidenti o`z vazifalarini bajara olmaydigan holatlarda uning vazifa va vakolatlari vaqtincha O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati Raisining zimmasiga yuklatilishi hamda uch oy muddat ichida, “O`zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi to`g`risida”gi Qonunga to`liq muvofiq holda mamlakat Prezidenti saylovi o`tkazilishi belgilangan.

2016 yil 8 sentyabr kuni O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qo`shma majlisida “O`zbekiston Respublikasi Prezidentining vazifa va vakolatlarini bajarishni vaqtincha yuklash to`g`risida”gi masala ko`rib chiqildi. Majlisda O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati Raisi N.Yo`ldoshev O`zbekiston Respublikasi Prezidentining vazifa va vakolatlarini vaqtincha bajarishni uning zimmasiga yuklamaslik hamda mazkur vazifa va vakolatlarni O`zbekiston Respublikasi Bosh vaziri Sh.Mirziyoev zimmasiga vaqtincha yuklash maqsadga muvofiqligi to`g`risidagi taklif bilan murojaat qildi.

Oliy Majlis palatalari tomonidan ushbu taklif qo`llab- quvvatlandi va O`zbekiston Respublikasi Prezidentining vazifa va vakolatlarini bajarishni O`zbekiston Respublikasi Bosh vaziri zimmasiga vaqtincha yuklash to`g`risida qo`shma qaror qabul qilindi.

Ta`kidlash o`rinliki, mamlakatimiz oliy davlat vakillik organi bo`lgan Oliy Majlis tomonidan ushbu masalani ko`rib chiqilishi va tegishli qaror qabul qilinishi to`liq huquqiy maydon doirasida amalga oshirildi va uni quyidagilar bilan asoslash mumkin:

Birinchidan, Konstitusiyaning 3-moddasida suveren demokratik davlat sifatida O`zbekiston Respublikasi o`zining milliy-davlat va ma`muriy-hududiy tuzilishini, davlat hokimiyati va boshqaruv organlarining tizimini belgilashi hamda ichki va tashqi siyosatini amalga oshirishi nazarda tutilgan. Shu nuqtai nazardan, milliy parlament tomonidan O`zbekiston Respublikasi Prezidentining vazifa va vakolatlarini bajarishni vaqtincha boshqa shaxs zimmasiga yuklash haqidagi masala so`zsiz davlat hokimiyati tizimi bilan bog`liq bo`lgan ichki siyosatimizning eng muhim masalalari sirasiga kiradi. O`z navbatida O`zbekiston Respublikasi nomidan esa ushbu masalalar bo`yicha qarorlar qabul qilish vakolatini Konstitusiyaning 10-moddasiga muvofiq respublika Oliy Majlisi va Prezidenti amalga oshirishi mumkin.

Hozirda O`zbekiston Respublikasi Prezidentining vazifa va vakolatlarini bajarishni vaqtincha boshqa shaxs zimmasiga yuklash to`g`risidagi masala ko`rilayotganligini e`tiborga oladigan bo`lsak, faqatgina Oliy Majlis bu boradagi asosiy vakolatli organ hisoblanadi. Konstitusiyaning 79, 80-moddalariga muvofiq Oliy Majlis palatalari siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy hayot sohasidagi u yoki bu masalalar yuzasidan, shuningdek davlat ichki va tashqi siyosati masalalari yuzasidan qarorlar qabul qilish vakolatiga ega hamda Konstitusiyaning 81-moddasiga ko`ra ushbu masalalar yuzasidan qo`shma majlislar o`tkazilishi va qarorlar qabul qilinishi mumkin. O`zbekiston Respublikasining “Normativ-huquqiy hujjatlar to`g`risida”gi qonuni 6-moddasiga muvofiq O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlari ham O`zbekiston Respublikasining Konsitusiyasi va qonunlari bilan bir qatorda qonunlar hisoblanadi.

Ikkinchidan, O`zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi va qonunlarida O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati Raisi Konstitusiyaning 96-moddasiga ko`ra O`zbekiston Respublikasi Prezidentining vazifa va vakolatlarini vaqtincha bajarishni zimmasiga olishni rad etishiga to`sqinlik qiladigan biror bir huquqiy asoslar mavjud emas. Binobarin, O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati Raisi ham boshqa davlat organlari mansabdor shaxslari kabi o`ziga qo`shimcha ravishda yuklatilgan vazifani bajarishni rad etishi mumkin. Muayyan faoliyatni amalga oshirish uchun zarur bo`lgan bilim, malaka va ko`nikmalarning ob`ektiv ravishda etarli emasligi shunday qarorga kelishga asos bo`la oladi. Zero, O`zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan davlat boshlig`i sifatida davlat va jamiyat hayoti uchun muhim ahamiyatga ega bo`lgan vakolatlarini amalga oshirilishi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tizimning barcha sohalari bo`yicha mukammal bilim, yuqori tajriba va yuksak rahbarlik qobiliyatini talab etadi.

Uchinchidan, Senat Raisi tomonidan uning zimmasiga yuklatilgan O`zbekiston Respublikasi Prezidentining vazifa va vakolatlarini vaqtincha bajarishni rad etishi egallab turgan asosiy lavozimidan ham ozod etilishini anglatmaydi. Bunda rad etishning amal qilish doirasi faqatgina uning zimmasiga qo`shimcha ravishda yuklatilgan vazifa va vakolatlar bilangina chegaralangan.

O`zbekiston Respublikasining amaldagi qonunchiligida Senat Raisini muddatidan ilgari chaqirib olinishi bo`yicha maxsus tartib nazarda tutilgan. Jumladan, “O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati to`g`risida”gi qonunning 13-moddasiga ko`ra, Senat Raisi yashirin ovoz berish orqali senatorlarning uchdan ikki qismidan ko`prog`ining ovozi bilan qabul qilingan Senat qaroriga binoan muddatidan ilgari chaqirib olinishi mumkin. Qolaversa, O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati Raisining mazkur taklifi O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati Kengashi tomonidan ma`qullanganligi hududiy vakillik palatasi sifatida Senatning ushbu masala bo`yicha yagona pozisiyani egallashini hamda muddatidan ilgari chaqirib olish mexanizmini ishga solish uchun asoslar mavjud emasligini anglatadi.

To`rtinchidan, Senat Raisi tomonidan uning zimmasiga yuklatilgan O`zbekiston Respublikasi Prezidentining vazifa va vakolatlarini vaqtincha bajarishni rad etishi avtomatik ravishda egallab turgan asosiy lavozimidan ham ozod etilishini anglatadi, degan ehtimollikka yo`l qo`yilgan taqdirda ham uning o`rniga boshqa nomzodni saylash bilan bog`liq bo`lgan bir qator ob`ektiv to`siqlar yuzaga keladi. O`zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 86-moddasiga ko`ra, Senat Raisi O`zbekiston Respublikasi Prezidentining taqdimiga binoan saylanadi. Hozirda yuzaga kelgan holatda esa aynan shu vazifani amalga oshiradigan sub`ektning mavjud emasligi ushbu qoida asosida ish tutishga mone`lik qiladi. Bundan tashqari, Senat Raisi o`rnini uning o`rinbosarlaridan biri ham egallay olmaydi, chunki qonunda aynan shunday tartibni belgilovchi maxsus norma mavjud emas.

Beshinchidan, Senat Raisining O`zbekiston Respublikasi Prezidentining vazifa va vakolatlarini bajarishni O`zbekiston Respublikasi Bosh vaziri zimmasiga vaqtincha yuklanishi to`g`risidagi taklifi ham har tomonlama asoslidir. O`zbekiston Respublikasi Bosh vaziri rahbarlik qiladigan Vazirlar Mahkamasi iqtisodiyot va ijtimoiy sohalar bo`yicha barcha davlat va xo`jalik boshqaruvi organlari ishini muvofiqlashtiradi va yo`naltiradi hamda ularning faoliyati ustidan qonunda belgilangan tartibda nazoratni amalga oshiradi. Binobarin, davlat xokimiyatining boshqa organlariga nisbatan Bosh vazir faoliyatining mazkur jihatlari O`zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan amalga oshiriladigan vazifa va vakolatlarga yaqinligidan dalolat beradi.

Qolaversa, xorijiy mamlakatlar qonunchiligida ham shunday amaliyot qo`llaniladi. Xususan, Fransiya Respublikasi Konstitusiyasining 7-moddasiga muvofiq, Senat Raisi zimmasiga yuklatilgan Prezidentning vazifa va vakolatlarini vaqtincha amalga oshirishida muayyan to`siqlar vujudga kelganda, o`z navbatida ushbu vazifa va vakolatlarni amalga oshirish Hukumatga o`tadi. Gresiya Respublikasi Konstitusiyasining 34-moddasiga muvofiq, amaldagi Prezidentning vafotidan so`ng uning vakolatlarini vaqtincha bajarish yuklatilgan parlament raisi ushbu vazifani bajarishni rad etsa hukumat jamoaviy tarzda prezident vazifalarini bajarib turishi belgilangan. Rossiya Federasiyasi Konstitusiyasining 92-moddasiga asosan Prezident o`z zimmasiga yuklatilgan vazifalarni bajara olmasa, uning vazifasi vaqtincha Hukumat Raisi tomonidan amalga oshiriladi.

Muxtasar qilib aytganda, O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati Raisining O`zbekiston Respublikasi Prezidentining vazifa va vakolatlarini vaqtincha bajarishdan voz kechishi hamda ushbu vazifa va vakolatlarini bajarishni O`zbekiston Respublikasi Bosh vaziri zimmasiga yuklash haqidagi parlament qarori qonuniy hisoblanadi hamda mamlakat tinchligi va barqarorligini ta`minlashda muhim rol o`ynaydi.

Vosid Ergashev, yu.f.n., dosent,

TDYuU “Davlat huquqi va boshqaruvi”

kafedrasi mudiri

 

 

Диққат, диққат! "Даракчи"нинг Telegram’даги расмий каналига аъзо бўлиб, янгиликлардан баҳраманд бўлинг!



Гость 16:15, 15 sentabr
Дарҳақиқат, Ўзбекистон халқининг йўлбошчиси, юртнинг забардаст ўғлони, фидоий инсон Ўзбекистон Республикасининг биринчи Президенти Ислом Абдуғаниевич Каримовнинг бевақт ҳаётдан кўз юмиши кўпмиллатли Ўзбекистон халқининг ҳар бир вакили учун оғир мусибат бўлди. Ислом Каримов ўз раҳбарлиги даврида Ўзбекистонни мустамлакачиликдан озод этиб тарихан қисқа давр ичида қолоқ аграр давлатдан ҳар томонлама тез суръатлар билан ривожланаётган давлатлар қаторидан жой олишига улкан ҳисса қўшди. Лекин, ҳаёт бир жойда тўхтаб турмайди. Ўзбекистоннинг Биринчи Президенти бошлаб берган буюк ишларни давом эттириш ва уларни янада ривожлантириш ворисларнинг олдида турган вазифадир. Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси ва қонунларига риоя этилишининг кафили бўлган Президент лавозими бўш қолиши мумкин эмас ва амалдаги Конституция ва қонунларимизда назарда тутилган тартибга мувофиқ иш кўриш талаб этилади. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси 96-моддасига кўра, Ўзбекистон Республикасининг амалдаги Президенти ўз вазифаларини бажара олмайдиган ҳолатларда унинг вазифа ва ваколатлари вақтинча Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенати Раисининг зиммасига юклатилиши ҳамда уч ой муддат ичида, “Ўзбекистон Республикаси Президенти сайлови тўғрисида”ги Қонунга тўлиқ мувофиқ ҳолда мамлакат Президенти сайлови ўтказилиши белгиланган. Демократик давлатнинг ҳар бир фуқароси жумладан, Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенати Раиси ўз имкониятларидан келиб чиқиб шахсий қарор қабул қилишга ҳақли. Шу қонуний мантиқдан келиб чиқиб 2016 йил 8 сентябрь куни Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси палаталарининг қўшма мажлисида “Ўзбекистон Республикаси Президентининг вазифа ва ваколатларини бажаришни вақтинча юклаш тўғрисида”ги масала кўриб чиқилаётган мажлисда Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенати Раиси Н.Йўлдошев Ўзбекистон Республикаси Президентининг вазифа ва ваколатларини вақтинча бажаришни унинг зиммасига юкламаслик ҳамда мазкур вазифа ва ваколатларни Ўзбекистон Республикаси Бош вазири Ш.Мирзиёев зиммасига вақтинча юклаш мақсадга мувофиқлиги тўғрисидаги таклифи мутлоқо барча демократик қонун талабларига мос келади. Ундай ҳолатда “Ўзбекистон Республикаси Президентининг вазифа ва ваколатларини бажаришни вақтинча юклаш тўғрисида”ги масала мутлоқ Олий Мажлис палаталари ваколатига ўтади. (Чунки Ўзбекистонда, жумладан, кўпчилик ривожланган демократик давлатларда Парламент ягона халқ вакиллик органи бўлиб халқ номидан иш кўришга ҳақли ҳисобланади). Шунинг учун Олий Мажлис ўзининг ваколатидан келиб чиқиб ва барча фракция раҳбарларининг ҳамда кенг жамоатчилик вакиллари таклифларини инобатга олиб Ўзбекистон Республикаси Президентининг вазифа ва ваколатларини бажаришни Ўзбекистон Республикаси Бош вазири Ш.Мирзиёев зиммасига вақтинча юклаш тўғрисида масала кун тартибига қўйилди ва бир овоздан қарор қабул қилинди. Ушбу қарор Ўзбекистон Республикасининг Конституция ва қонунларига ва барча демократик талабларга мос келади. Одил Мусаев, тарих фанлари номзоди, доцент. Ўзбекистон Миллий университети Ижтимоий фанлар факультети