Sevimli

“O`rgimchak to`ri”ning zarari yoxud kelajak avlod ma`naviyatini buzish uchun qo`yilgan “tuzoq”

Jamiyat 21.11.2014, 15:36
“O`rgimchak to`ri”ning zarari yoxud kelajak avlod ma`naviyatini buzish uchun qo`yilgan “tuzoq”

Axborot makonining muhim va etakchi bo`g`iniga aylangan internet esa ushbu tahdidlarni tarqatuvchi eng qulay vosita bo`lib xizmat qilmoqda.

Internetda salbiy va zararli, qabih niyatli, tarbiyaga zid saytlar hamda yoshlarni o`ziga “asir” qilib qo`yayotgan turli-tuman o`yinlarning mavjudligi ham fikrimiz isbotidir. Bu bilan internet faqat buzg`unchi g`oyalarni tarqatadi, demoqchi emasmiz, chunki internetning afzal tomonlari juda ko`p.

Guruch kurmaksiz bo`lmaganidek, hozirgi kunda ayrim yoshlar virtual olamga tushib, beandisha saytlarga sho`ng`ib ketmoqda va har xil o`yinlarning ta`siriga tushib qolayotgani achinarli hol. Zero, bu jarayon ularning axloqiga salbiy ta`sir ko`rsatmay qolmayapti.

Talabalar shaharchasida ettita internet-kafe bor. Men ulardagi holatni o`rganish maqsadida internetdan foydalangan kishi bo`lib, “kuzatuv ishlarini” olib bordim.

Foydalanuvchilar uchun barcha sharoit yaratilgan. Internet-kafelarning hammasida kompyuterdan foydalanish soatiga 1200 so`m, internetda ishlash esa soa­tiga 1400 so`m miqdorida belgilangan. Alisher Navoiy nomidagi Milliy kutubxonada esa kompyuterdan foydalanish tekin, internetdan foydalanish esa bir soa­tiga 300 so`m. Oradagi farqni ko`rib turibsiz. Kuzatuv davomida internet-kafeda ishlaydigan Erkin akani suhbatga chorladim.

— Internet kafeni ochishingizga nima sabab bo`lgan?

— Bugungi kunda texnika-texnologiya kundan-kunga rivojlanib bormoqda va bu ko`p imkoniyatlar eshigini ochyapti. Yoshlar shundan foydalansin, o`rgansin, ularning bilim saviyasi oshsin, deb internet-kafelar ochilgan, deyishimni kutayapsiz. Bu ham to`g`ri, lekin men shaxsiy biznesimni shakl­lantirish uchun bu ishga qo`l urganman. Xorijda shunday tamo­yilga amal qilinadi.

— Ish vaqtingiz chegaralanganmi?

— Ish tartibimizga ko`ra, ertalab soat 8:00 dan, kech soat 22:00 gacha ishlaymiz. Ba`zan kech soat 23:00 gacha, ayrim hollarda iltimoslarga ko`ra, undan ham kechroqqacha ishlashimiz mumkin.

— Mijozlaringiz internetdan asosan nima maqsadda foydalanadi?

— O`zingiz ko`rganingizdek, bu erga sakkiz yoshdan qirq yoshgacha bo`lganlar kiradi va ularning 97 foizi yigitlar. Qizlar kamdan-kam kiradi. Internetdan foydalanuvchilarning 25-30 foizi ma`lumot qidirib, elektron kutubxonalarga kirishi mumkin, qolgan 70-75 foizi kino, klip ko`rish, o`yin o`ynash uchun kelishadi.

Bir foydalanuvchi internetda necha soatgacha o`tiradi?

— Odatda, ma`lumot qidirish uchun kelganlar uchun bir soat kifoya. Lekin kino, klip ko`rish uchun yoki o`yin o`ynash uchun kirganlar 3 soatdan 12 soatgacha o`tiradi.

Endi mushohada qilib ko`raylik:

Agar bir bola 10 soatlik vaqtini kompyuter qarshisida o`tkazsa, 12000 so`m sarflar ekan-da. Yaqinda “Sharq ziyokori” kitoblar do`koniga bordim. A.Qodiriyning “O`tkan kunlar” romani 12000 so`m, Cho`lponning “Kecha va kunduz” romani 10000 so`m, P.Qodirovning “Humoyun va Akbar” romani 13000 so`m, M.Yusuf “Xalq bo`l, elim” she`rlar to`plami 9000 so`m, O`.Hoshimovning “Tushda kechgan umr­lar” romani 7500 so`m. Bir kunda internetga sarflangan pulga kitob (badiiy asar, ilmiy adabiyot yoki chet tillari bo`yicha lug`at) sotib olish mumkin ekan. Xarid qilingan kitob har doim yonimizda bo`lib, bizni yorug`lik sari boshlaydi. Bundan tashqari, yoshlar ko`rayotgan kino, kliplar ular ongiga salbiy ta`sir o`tkazmaydi, deb ayta olmaymiz. O`yinlar-chi, bu haqda matbuotda qancha materiallar, tahliliy maqolalar e`lon qilinsa-da, “tadbirkorlar” bunga loqayd. Maqsadi biznesini yuritish. Biroq bu to`rga o`zlarining ham farzandlari ilinib qolishini xayoliga keltirmasalar kerak.

O`yin o`ynab o`tirgan bolalarga nima uchun qimmatli vaqtingizdan unumli fodalanish o`rniga o`yin o`ynaysiz, deganimda ulardan biri uyda zerikaman, deb javob bergan bo`lsa, yana biri kecha sinf­doshim Furqatga o`yinda yutqazib qo`ygandim, bugun boplab alamimdan chiqib, uni yutaman, dedi.

Internetdagi o`yinlarning turi juda ko`p va ularning aksariyati jamoa bo`lib o`ynaladi. Jumladan, “Counter strike”,“Butter field”, “Lineage”, “Gene­rals zero hour”, “Call of duty”, “Left four dead” kabi jangarilikni targ`ib qiluvchi o`yinlarning ixlosmandlari maktab o`quvchilaridir. Bu kabi o`yinlar bola ruhiyatiga salbiy ta`sir ko`rsatib, ularda shafqatsizlik, zo`ravonlik kayfiyatini uyg`otadi.

Internet-kafelarda muomala madaniyati allaqachon yo`qolib ulgurgan. Achinarlisi, bu erda humorbosdi o`yinlar o`ynalavergani bois, shunga yarasha so`zlashuv, ya`ni haqoratomuz so`zlar ishlatiladi. Mana ulardan ayrimlari: “senimi, to`xtab tur, qoningni ichaman hali”, “men otgan o`qdan hech kim tirik chiqolmagan”, “boshingni uzaman”, “shu oddiy o`g`irlikni ham eplolmading-a”, xullas, bu gaplarning adog`i yo`q. Bolalar bularni juda hissiz va beparvolik bilan aytishadi.

Xo`sh, yuqoridagi holatlarning avj olib borayotganiga sabab nima? Nega ayrim yoshlarimiz yaratilgan imkoniyatlardan oqilona foydalanishmayapti? Axir internet faqat kino, klip yoki o`yin, degani emas-ku. Internetning qulayliklari cheksiz. Jumladan, elektron kutubxonalar, minglab ma`lumotlar bazasi, masofaviy ta`lim va boshqalar.

Yoshlarning yaratilgan imkoniyatlardan to`g`ri foydalanmasliklariga sabab — bizningcha, ota-onalar farzandlariga ko`p vaqt ajratmayotganligida va bolalarda internetdan foydalanish madaniyati shakllanmaganidadir.

Xo`sh, bu kabi salbiy holatlarning oldini olish chorasi qaerda?

Tibbiyotda har qanday kasalning oldini olish uchun, eng avvalo, inson organizmida ushbu kasallikka qarshi immunitet hosil qilish kerakligi aytiladi. “Omma­viy madaniyat”, turli xil axborot xuruji va ma`naviy tahdidlarga qarshi esa yosh-avlodning ongida mafkuraviy immunitetni shakllantirish orqali kurashishimiz lozim.

Xulosa qilib aytganda, biz hech qachon o`zligimizni va bebaho milliyligimizni unutmasligimiz kerak. Shundagina “o`rgimchak to`ri”ga ilinmaymiz!

Adolat G`AFUROVA, O`zMU Jurnalistika fakulteti 4-bosqich talabasi

manba: uchildiz.uz

Шарҳлар