“Ўзбекистон маданий мероси - халқлар ва мамлакатлар ўртасидаги мулоқотга йўл” Конгресси арафасида “Uzbekistan Today” мухбири "Ўзбекистоннинг маданий мероси дунё тўпламларида" лойиҳаси илмий раҳбари Эдвард Ртвеладзе билан суҳбатлашди.
– Эдвард Васильевич, сиз ушбу лойиҳанинг бошида тургансиз, у қандай пайдо бўлган?
– Лойиҳанинг туғилиши ҳақида гапирганда, барчасини қандай бошланганини эслайман. 2015 йилнинг баҳорини “Ўзбекистоннинг маданий мероси дунё тўпламларида” лойиҳасининг туғилган куни деб ҳисоблаш мумкин. Унинг аҳамиятини манбада турган барча одамлар тушунишарди. Лойиҳа муаллифи ва бошлиғи Фирдавс Абдухолиқовнинг ғояси ноёб ва айни пайтда мураккаб эди. Дарҳақиқат, уни амалга ошириш йўлида кўплаб қийинчиликлар бўлган. Аммо илмий кашфиётлар, ғалабалар ва ютуқлар янада кўпроқ бўлди. Бирмунча вақт ўтгач, лойиҳанинг ижодий гуруҳи ташкил этилди, батафсил режалар шакллантирилди, музейлар ва кутубхоналар, ўзбек меросининг муайян қисмлари сақланаётган қамраб олиниши географияси тузилди.
Россия тасодифий эмас, балки дастлабки нуқта бўлди. Биринчидан, бу мамлакатда ўзбек санъатининг кўп сонли тўпламлари жамланган. Иккинчидан, Москвадаги ва Санкт-Петербургдаги музейлар ва кутубхоналарда фаолият юритаётган кўплаб мутахассислар Тошкент илмий мактаб ўқувчиларидир. Бунга биринчи навбатда ўзбек фундаментал мактабининг "ўғлонларидан" бири бўлмиш Шарқ музейи директори ўринбосари, санъатшунослик доктори Тигран Мкртичев хайрихоҳлик билдирди. Кейин биринчи альбом яратилди. Унинг ортидан кенг кўламли ва сердиққат иш давом эттирилди.
– Лойиҳанинг муваффақияти ва ҳайратланарли тарзда тез реализация қилинишинг сири нимада?
– Хорижий олимларнинг кўпчилигини ҳайратга солган лойиҳанинг ривожланиш сири – Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев академик фанни қўллаб-қувватлаш, илмий салоҳиятни янада мустаҳкамлаш ва мамлакатни ривожлантиришда илм-фаннинг ролини кучайтириш масалаларига шахсан эътибор қаратганидадир. Давлат раҳбари илм-фан вакиллари билан учрашувларда бир неча марта таъкидлаганидек, вақт жамият ҳаётининг барча соҳалари ва илм-фан каби ривожланишнинг янги босқичига кўтарилишни талаб қилади, чунки акс ҳолда жамият олдида турган долзарб муаммоларни ҳал қилиш қийин.
Бугунги кунда дунёдаги етакчи институтлар, университетлар, илмий марказлар ва фан академиялари билан илмий ҳамкорликни янада ривожлантириш зарурияти пайдо бўлмоқда. Фан ва олимларни ҳар томонлама қўллаб-қувватлаш давлатнинг устувор йўналишларидан биридир. Ушбу ғоя кўпгина қарорлар ва ҳукумат ҳужжатларида акс эттирилган. Бизнинг лойиҳамизга келсак, Ўзбекистоннинг маданий меросини сақлаб қолиш, тадқиқ қилиш ва оммалаштириш масалалари давлат раҳбари эътиборида. Айнан мана шу эътибор ва муносиб шароитларни яратиш – лойиҳани муваффақиятли амалга ошириш учун асосий кафолатлардир.
– Ушбу лойиҳада қандай принциплар, илмий услублар мавжуд?
– Таъкидлаш жоизки, лойиҳа ғоясини амалга ошириш икки йўналишда – илмий ва илмий-оммабоп йўналишида олиб борилди. Бу муаллифлар фикри бўйича нашр этилган китоблар нафақат илмий йўналишни акс эттириш, балки мамлакатимиз ва хорижда Ўзбекистоннинг маданий меросини оммалаштиришга боғлиқ. Илмий услуб ва принципларга келсак, лойиҳа маҳаллий ва хорижий илмлар томонидан ишлаб чиқилган тажрибага асосланади. Таниқли физик Майкл Фарадейнинг ажойиб таърифи фанни тушунишнинг асосий пойдеворига айланди: "Ушбу фаннинг асосий вазифаси – материални йиғиш, уни қайта ишлаш, таҳлил қилиш ва умумлаштиришдир". Лойиҳа, хусусан, профессор М.Массон ва унинг рафиқаси таниқли олима Галина Анатольевна Пугаченкова бошчилигидаги миллий мактаб томонидан Ўзбекистоннинг маданий меросини ўрганиш билан боғлиқ бўлган тамойилларга асосланади.
Нашр этилган китобларда аслида жуда кўп олимлар учун номаълум бўлган кўп миқдорда материал тўпланган. Эҳтимол, айрим мутахассислар учун ушбу материалларнинг баъзилари бир-бирига жуда яқиндир, аммо кенг маънодаги каталоглаш ва тадқиқотлар илгари ўтказилмаган. Лойиҳа маълумотлар нашр этилишига тизимли ёндашувни қўллайди. Ҳар хил адабиётлар ва альбомлар билан танишаётганда, лойиҳанинг илмий ходимлари, масалан, немис ва француз рассомчилигидаги материалларни тартибга солиш, дунёнинг турли музейларида ва тўпламларида тўпланиб, уни биргина албомда тақдим этилганига дуч келингани йўқ. Ван Гог, Рембрандт, италян рассомларининг асарларига бағишланган алоҳида китоблар мавжуд, аммо уларнинг ижодий мероси тизимли равишда тақдим этилмади. Бу, эҳтимол, лойиҳанинг энг муҳим илмий аҳамияти – хорижий ва маҳаллий дўконларда юзлаб предметларга эга бўлган Ўзбекистоннинг маданий меросини ўрганишга мунтазам ёндашишдир. Миқдори аниқ бўлган маълумотларни ишончли ва аниқ тасдиқланган материал – пайдо бўлган жойи, тавсиф, санасини кўрсатган ҳолда таъкидлаш керак. Унинг тайёрланишида қатъий илмий таҳлил тамойиллари қўлланилди.
– Мақолалар нафақат юртимиз муаллифлари, балки чет элликлар томонидан ҳам ёзилганми?
– Ҳа. Ҳар бир жилдда у ёки бу маданият соҳасига бағишланган таҳлилий мақолалар чоп этилган. Улар кўплаб муаллифлар – рус, эвропа, ғарб мутахассислари, музей ва кутубхона ходимлари, ўзбек олимлари томонидан ёзилган. Дунё илм-фани ютуқларига ва маҳаллий мутахассисларнинг тажрибасига асосланган бундай симбиоз ижобий натижа берди.
Биргаликда ишлаш нафақат китобларни нашр қилиш, балки турли мамлакатларда музей ишини ривожлантиришга имкон беради. Ҳозирги кунга қадар, ўзбек меросининг кўпгина асарлари "беҳуда" деб аталиб, сақланмасди, фақат жамғармаларда ўрин эгалларди. Лойиҳа ноёб предметларни соядан чиқариш, тарихда ўзларининг муносиб жойларини ўрганиш ва аниқлаш имконини берди.
Немис коллекцияларидаги тақдим этилган альбомлардан бири Берлин, Дрезден, Штутгарт, Лейпциг каби бир неча музейларда ҳам намойиш этилди. Ўзбекистондан келтирилган предметлар коллекциялари ҳатто Любек шаҳридаги музейда ҳам сақланади. Бу шаҳарнинг бундай тўпламга эга эканлиги жуда кам одам биларди.
– Ўзбекистон ҳудуди қадим замонлардан бери "интернациональ" деб ном олган. Китоблар ушбу минтақада яшовчи турли халқларнинг маданиятини қандай акс эттиради?
– Бу лойиҳанинг яна бир муҳим тамойилидир: муаллифлар ва ижодий гуруҳ этник ўзига хослик тамойилига ва нашр этилган мерос фақатгина муносиб халқларнинг мулки эканлигига қатъий риоя қилдилар. У замонавий Ўзбекистон ҳудудида қадим замонлардан бери яшайдиган барча халқларнинг мулки. Вақт ўтиб, у ўзбек халқининг замонавий маданий меросида тўпланди. Масалан, Сурхондарё ва Қашқадарёда энг йирик ўзбек қабила гуруҳларидан бири ўзбек-қўнғиротлар яшайди. Улар ҳали ҳам намат тайёрлаш анъанасини давом эттирмоқдалар. Ушбу намат гиламлар қадимги Юнонистонда ишлаб чиқарилган ва юнон дунёсига ўтиб, ўзбек халқининг маданиятининг ажралмас қисмига айланган эллиник нақшлар билан безатилган. Ўзбекистоннинг замонавий маданий меросида бундай симбиозларга кўплаб мисоллари бор!
– Ушбу лойиҳанинг асосий мақсадини нимада кўрасиз?
– Шубҳасиз, Ўзбекистоннинг маданий меросини ўрганаётган кўплаб маҳаллий ва хорижий олимлар китобларимиздан фойдаланадилар, чунки улар энг муҳим манбадир ва улар бундан кейинги тадқиқотлар учун асосдир. Ушбу китоблар аслида мамлакатимизнинг буюк меросининг намоён бўлишининг барча хилма-хиллиги бўйича аниқ ва чуқур тушуниш учун энг муҳим манбаидир. Бу эрда мен лойиҳанинг асосий илмий аҳамиятини кўраман.
