Ўтган ҳафтада Миллий матбуот марказида «Ўзбеккино» Миллий агентлигининг 2015 йил биринчи ярим йилликдаги фаолияти якунларига бағишлаб, Агентлик раҳбарияти иштирокида «Миллий кинематография санъатини ривожлантириш муаммолари ва истиқболдаги режалар» мавзусида матбуот анжумани ўтказилади. Унгду ўзбек киносининг бугунги ютуқлари билан бир қаторда мавжуд муаоммлар, ечимини кутаётган масалаларга алоҳида эътибор қаратилди.
“Кино учун 1 йилда 10 млрд сўм”
Ўзбеккино миллий агентлиги бош директори вазифасини бажарувчи Аҳмаджон Умаров анжуманда журналистларни қизиқтирган бир қатор саволларга жавоб қайтарди:
— Давлат ҳисобидан олинаётган фильмларга катта пул сарфланишидан хабаримиз бор. Нима учун шу пулнинг умумий миқдори ва ҳар бир фильмнинг ишлаб чиқарилиши учун кетадиган маблағ эълон қилиб борилмайди?
— Ҳар йил давлат томонидан 10 та мультификацион, 15 та бадиий, 20дан ортиқ ҳужжатли ва 60дан ортиқ илмий-оммабоп ҳужжатли фильм ишланиши учун пул ажратилади. Бу йилнинг ўзида давлат бюджети ҳисобидан ана шу мақсадлар учун 10 млрд сўм маблағ ажратилган. Шу вақтгача барча фильмлар бир хил молиялаштирилган, яъни уларнинг мавзуси, ҳажми, мураккаблик даражасига қарамасдан бир хил —ўртача 500 млн сўмдан ажратилган экан. Аммо эндиликда бу ишга чек қўйилди: энди ҳар бир фильмнинг харажати ҳисобга олиниб, сўнг давлат бюджети ҳисобидан пул ажратилади.
Бугунги кунда ўзбек киноси тарихида энг кўп бюджетли фильм ишланмоқда. Шу иш амалга ошиши учун режиссёр Акбар Бектурдиевга “Ойқиз эртаги” номли фильм ишониб топширилди ва фильмга 1 млрд 600 млн сўм пул ажратилган.
— Унда нега савиясиз фильмларнинг рекламаси аъло даражада-ю, одамлар маънавий озуқа оладиган фильмларнинг рекламасига етарлича эътибор йўқ?
— Кинотеатрга тушадиганларнинг 80 фоизини ёшлар ташкил қилади. Агар фильмларни кузатган бўлсангиз 50-60 фоиз фильмларда бир хил актёрлар роль ўйнашади. Хусусий киностудиялар бир-икки ойда фильм ишлаб чиқаришса, давлат фильмлари 7 ойдан 9 ойгача вақт оралиғида тайёр бўлади. Шу нуқтаи назардан хусусий фильмларга кам маблағ сарфланади ва тезда бу маблағ ўзини оқлайди. Давлат киноларига эса камида 500 млн сўм пул керак бўлади. Улар сарфланган маблағни оқлаши учун бизга кинотеатрлар тизими керак. Бир йилда республика миқёсида 1 млн. 472 минг киши кинотеатрларга ташриф буюраётган бўлса, миллиондан ошиғи фақат Тошкент шаҳрига тўғри келади. Бу бизда кинотеатрлар тизими йўқлигидан далолат беради. Шу сабабдан фильмни вилоятларда реклама қилишнинг фойдаси йўқ, томошабинлар фильм телевизорда намойиш этилганда ёки “қароқчи” дисклари чиққандагина кўриши мумкин. .90 фоиз кинотеатр хусусийлаштирилган. Баъзи вилоятларда эса битта ҳам кинотеатр фаолият юритмаяпти. Борлари ҳам қаровсиз аҳволда.
Матбуот анжуманида иштирок этган таниқли маданият ва санъат арбоблари, таниқли драматург ва режиссёрлар, соҳа мутахассислари ушбу масала юзасидан ўз фикр-мулоҳазаларини билдиришди.
“Драматургия энг орқада”
Рихсивой Муҳаммаджонов, драматург:
- Кинонинг асоси - бу сценарий. Кинодраматургияда назарий билим берадиганлар етарли. Бу соҳада амалий ёрдам берадиган одамлар керак. Ҳозир энг оқсоқ, энг орқада қолаётган соҳалардан бири — драматургия. Тезроқ машҳур бўлиш кўйида юрган ҳар қандай ҳаваскор тўрт қатор гапни сценарий деб кўтариб келмоқда. Хусусий киностудияларда ишлаб чиқарилаётган кинолар обрўйимизни тўкаётганининг асосий сабаби, мана шунда - кино ғоявий жиҳатдан мукамаал сценарий асосида ишланмаганидадир. Агар драматурглар учун алоҳида ўқув курси ташкил қиладиган бўлсак, курсни уч ой эмас балки икки йиллик қилиш, тингловчиларга стипендия ҳам жорий қилиш лозим деб ўйлайман.
“Ёш томошабиннинг дидини ўлдирдик”
Зулфиқор Мусоқов, режиссёр:
- Мен бели маҳкам режиссёрларни тарбияламоқчи эдим. Ўн йилдан буён мен бормаган идора, мен гаплашмаган ректор қолмади ҳисоб. Дарс ўтиш учун сўраганим битта хона, олтита ўриндиқ холос. Аслида ўрганаман деган одамга курсни тугатди деган икки варақлик сертификатнинг ҳам кераги йўқ...
Ҳозир “Хонтахта” фильм ишлаб чиқарувчилар учун сценарийнинг кераги ҳам бўлмай қолди. “Режиссёр” икки варақлик дафтарни олади-да, актёрга қараб “мана бу жойини бундай, бу ерида эса бунақа роль бажарасан” дейишади - тамом.
Яна бир гап: ҳозир, “бир йилда ўттиз бир ярим миллион аҳолидан салкам бир ярим миллиони кинотеатрга боради, шундан 60 фоизини пойтахтликлар ташкил этади”, дейилди. Демак қолган 29 млн. одам фильмимизни телевидения орқали томоша қилади. Аммо телеканалларда давлат буюртмаси билан яратилган фильмларнинг рекламасини 30 сонияда беришади-ю, “хонтахта” фильмларга бир соатлаб вақт ажратиб, уларни осмонларга кўтаришади. Нега? “Қўрғошин” фильмини кинотеатрда бор-йўғи тўртта одам кўрганини биламан. Аммо у телевиденияда қайта-қайта кўрсатилгани сабаб одамларга етиб борди.
“Ватан” фильмини томоша қилган ёшлар уни тушунишмаган, чунки биз кейинги йигирма йил ичида ёш томошабиннинг дидини ўлдирдик. Ёшлар учун фақат Адиз Ражабов бўлса-бўлди. У ўйнамаган бўлса, ўша фильмга киришмайди. Шунақа “юлдузча”лардан уч-тўрттаси бор. Уларга ўхшаган актёрларни мен кинойимга умуман чақирмайман.
“Бекатдаги одам” фильмимизни телевиденияда ҳали ҳам намойиш этишмади. Агар ўша фильм ТВ орқали берилганда эди отасини пулига машина олиб, “учадиган”, босар-тусарини билмай қолганларга сабоқ бўлар эди.
Мана шундай матбуот анжуманларида телеканаллар раҳбарларини кўрмаганман. Улардан илтимос: 15 тача яхши, кўришга арзигулик фильмларимиз бор. Ҳадеб “хонтахта” фильмларни беравермасдан, шуларни ҳам кўрсатиб туринглар.
“КИНО ТАДБИРКОРЛИК ОБЪЕКТИМИ?
Аҳмаджон Умаров, «Ўзбеккино» Миллий агентлиги бош директори вазифасини бажарувчи:
- Хусусий фильмлар бемаза қовуннинг уруғидек кўпайиб кетяпти. Буларга қарши чиқиб, тўхтатиш учун қонун биз томонда бўлиши керак. Энг ачинарлиси хусусий фильм ишлаб чиқарувчилар тадбиркорлик субъекти сифатида иш кўради. Уларнинг фаолиятига тўсқинлик қилишнинг имкони йўқ. Ваҳоланки, уларнинг аксарияти моддий манфаатдорликни ўйлаб, томошабинга қанчалик катта маънавий зарар етказаётгани барчамизга маълум.
“Киночиларимиз анча қўрқоқ чиқишди”
Шоира Ҳамроева, киножурналист:
- Бир вақтлар ҳиндистонлик продюсер Умеш Меҳра юртимизга келганда, у билан суҳбатлашгандим. Унинг айтишича, Ҳиндистонда ҳам хусусий ва давлат фильмлари мавжуд. Бизга етиб келадиган фильмларининг аксарияти хусусий фильмлар экан. Умеш Меҳрага “кино сиз учун санъатми ёки саноат?” дея савол берганимда у “кино мен учун саноат, мен фильмимни сотиб, оиламни, болаларимни боқаман, аммо мен бу саноат маҳсулотини санъат даражасига чиқаришга ҳаракат қиламан, токи болаларимга едираётган ноним ҳалол бўлсин”, деб жавоб берганди.
- Премьерадан сўнг” кўрсатувида режиссёрларнинг фильмини таҳлил, танқид қиламиз. Бир дақиқа эфир вақти 2400 долларга баҳоланадиган телеканалда 50 дақиқа бир фильм ҳақида гап боради. Кўрсатувни бошлаганимда, ёш киночилар ҳам катта режиссёрларимиздан ўрнак олиб, энг яхши фильмлари билан кўрсатувимизда қатнашса керак деб ўйлагандим. Афсус ундай бўлмади. Киночиларимиз анча қўрқоқ чиқишди...
Хулоса ўрнида:
Матбуот анжуманида хусусий фильм ишлаб чиқарадиган “хонтахта”чи режиссёрларнинг бор-йўқлиги билинмади. Аслида бу тадбирда уларнинг иштирокини, савиясиз фильмларининг таҳлилини ва бу ердаги саволларга уларнинг ҳам жавобини кутган эдим. Ахир қачонгача улар сувдан қуруқ чиқиб кетишади, деган ҳақли савол ҳаммани қийнаса керак. «Ўзбеккино» Миллий агентлиги бундан кейин бўладиган матбуот анжуманларида шу фикримизни инобатга олса яхши бўлар эди. Анжуманда яна а-анча гаплар бўлди. Агар бу ерда тилга олинган барча маммолар ўз ечимини топганида эди, ўзбек киноси янада юксак марраларни забт этармиди?..
Феруз МУҲАММАД тайёрлади
