Халқаро конгресснинг “Ўзбекистон маданий мероси: тамаддунлар ва ренессансларнинг ўзаро таъсири” мавзуси доирасида франциялик Пьер Лериш “Қадимги Бақтрия ерларидаги француз-ўзбек археологик ҳамкорлиги” мавзусидаги маърузаси билан қатнашди.
Пьер Лериш, профессор (Франция):
Мен Ўзбекистоннинг жанубий қисми, яъни Бақтрия, шунингдек Сўғдиёна ҳақида гапиришни истардим. Қадимги даврларда ушбу минтақаларда тош даври цивилизацияси ривожланган. Бронза даври, шунингдек, Ўзбекистон ҳудуди бошқа бронза даври цивилизациялари таркибига кирганлигини кўрсатувчи кўплаб археологик маълумотларни келтиради. Аммо мен гапиришни истаган энг муҳим мавзу - бу милоддан аввалги уч-тўртинчи асрлар ва бизнинг давримиздан кейинги 2-3 асрларни қамраб оладиган классик давр.
Ушбу давр барча нуқтаи назардан жуда муҳимдир. Бу даврнинг биринчи муҳим воқеаси Аҳамонийлар империяси ва Буюк Искандар ўртасидаги урушлар эди. Тарих ушбу уч йиллик уруш ҳақида, шунингдек, Бақтрияликлар ва Сўғдийларнинг Искандар (Искандар) истилосига қарши кураши ҳақида ёзган кўплаб муаллифларни билади. Ушбу манбалар шуни кўрсатадики, минтақа аҳолиси автономиялардан жуда эҳтиёт бўлишган, мағрурлик ва эркинлик туйғусига эга бўлган ва бировнинг иродасига бўйсунишни истамаган. Ҳарбий юриш пайтида Александр кўп қийинчиликларга дуч келди ва баъзида у бундай қаршиликдан ҳайратга тушди ва ҳатто қўрқди, айниқса, Александр билан 2 йил давомида жанг қилган Спитамен, охир-оқибат ўлдирилди.
Шу билан бирга, урушга қарамай, Александр бўлажак рафиқаси Роксана билан учрашган минтақа эди ва бу ҳам жуда қизиқ факт. У эллинистик, юнон цивилизацияси ва Бақтрия ва Сўғдиёна ўртасида кўприклар қурмоқчи эди. Александр Сўғдиёна ва Бақтрияга ҳарбий юришларидан сўнг Эллинизациялашган дунё, хусусан, Юнон-Бақтрия шоҳлиги мавжуд бўлган Бақтрия - Сурхондарё воҳаси ҳудудида, шунингдек Афғонистоннинг шимолий қисмида, замонавий Балх шаҳри таркибига кирди.
Бу давр шаҳарларнинг ташкил топиши ва минтақада юнон маданияти ривожланган пайт эди. Биз ушбу минтақада кўплаб жойларни қазиб чиқдик ва жуда муҳим мудофаа иншоотлари, юнон аҳолиси, шунингдек, Бақтрия ва Сўғд аҳолиси бўлганлигини кўрсатадиган 10 га яқин жойларни авниқладик. Биз буни 2-аср охирида Хитой императорининг элчиси сифатида келган бошқа бир муаллиф туфайли ҳам биламиз. Ушбу элчининг исми Чанг Қиан бўлиб, у Хитойга қайтиб келгач, Хитой тарихида сақланиб қолган эсдаликларини ёзди. Чанг Қиан бу минтақада жуда қизиқарли шаҳарларни кашф этди ва биринчи бўлиб у кўрган минораларининг кўплиги ҳақида ёзган.
Сўғдиёнадаги шаҳарларда, шунингдек, Бақтрияда ҳам аралаш аҳоли истиқомат қилган. Масалан, Ҳиротда аҳоли Сўғдиёна ва Бақтрия учун умумий бўлган юнон тилида гаплашар эди. Шунингдек, у ушбу минтақа аҳолисининг Византия ёзуви ҳақида ҳам эслаб ўтади. Улар хитойлар сингари вертикал равишда, ўсимлик қоғозига эмас, балки терига ва горизонтал равишда ёзишган, бу ҳам унинг юнон эканлигини кўрсатмоқда. Шунингдек, у портретли тасвирлар - ҳукмдорларнинг профиллари билан тангалар ҳақида гапирди ва бу иконография ҳам хитойникидан фарқ қилади.
Аммо қизиғи шундаки, у жуда яхши шароб ьайёрласа бўладиган жуда чиройли узумзорларнинг кўплигидан ҳайратда қолган. Бу шуни англатадики, у Марказий Осиёда юнон цивилизациясини кашф этди ва бу иккинчи асрнинг охири эди. Аммо бу минтақада у билан учрашган одамлар юнонлар эмасди. Улар юежжи эди, юежи - бу бошқа қабилаларнинг босими натижасида шимолий Хитойнинг чегара ҳудудларидан келиб чиққан қабиладир. Ва юежилар Тцианчин орқали Бақтрияга келишди ва кейинчалик улар кучли подшолик - Кушонга асос солишди.
Кушон подшолиги охир-оқибат нафақат Марказий Осиёни, балки Ҳиндистоннинг шимолини ҳам қамраб олган йирик империяга айланди. Бундан ташқари, Бақтрия ушбу империянинг асоси бўлган. Аммо Ҳиндистоннинг қўшиб олиниши Кушонлар цивилизациясига чек қўйди.
Кушонлар давлатида буддизм тарқалган. Бу Буддизм маданиятининг маркази бўлган Гандҳара юксалишига олиб келди. У гўзал ҳайкаллар, ибодатхоналар билан ном таратди, масалан, Бамиённинг улкан ҳайкалларини эсланг.
Биз ушбу минтақа тарихининг кўплаб масалалари устида ишламоқдамиз. Ўз қидирувларимиз давомида Бақтрия ва Сўғдиёна каби буюк тамаддунлар ҳақида гувоҳлик берувчи далилларини топдик.
