31 майда Бутунжаҳон тамакидан холи куни нишонланади ва шу кунда Швециянинг чекишга қарши курашдаги муваффақиятли тажрибасини баҳам кўришни ният қилдик.
Стокгольмда бўлиб ўтган халқаро тадқиқот семинарида тақдим этилган “Швеция тажрибаси: чекишдан холи жамият учун йўл харитаси” номли маърузада Швециянинг чекишнинг зарарли асоратларини камайтириш бўйича инновацион стратегияси батафсил ёритиб берилган. Муаллифларнинг фикрича, агар Европа Иттифоқининг (ЕИ) бошқа давлатлари ҳам шунга ўхшаш чораларни кўрса, мазкур ёндашув кейинги ўн йил давомида миллионлаб инсонларнинг ҳаётини сақлаб қолиши мумкин экан.
Охирги 50 йил мобайнида Швеция бошқа Европа мамлакатлари каби анъанавий чекишга қарши чораларни қабул қилди, аммо яна бир асосий жиҳат бор — Швеция ҳудуди нисбатан зарарсиз муқобил маҳсулотларни сотиш учун очиқ, уларни ўта салбийлаштирмайди ёки чекламайди. Шведлар узоқ вақтдан буён снюдан (Ўзбекистонда бу маҳсулотни сотиш тақиқланган), шунингдек, яқинда никпеклардан (лаб остига жойлаштириладиган никотинли ёстиқчалар) фойдаланадилар. Швеция 1995 йилда Европа Иттифоқига қўшилганида, шартлардан бири Европа Иттифоқи томонидан снюсни тақиқига бархам бериш эди. Сўнгги йилларда электрон сигареталар, тамакини қиздириш тизимлари ҳамда никотинли пакетчалар каби янги муқобил тутунсиз маҳсулотлар ҳам пайдо бўлди.
Мазкур тутунсиз муқобилларнинг жорий этилиши Швецияда тутунсиз жамият сари тараққиётни янада жадаллаштирди. 2006 чи йилдан 2020 чи йилга қадар Швецияда чекиш даражаси 60% га камайгани қайд этилди, бу Европа Иттифоқининг барча мамлакатлари орасида энг юқори кўрсаткичдир. Айнан шундай даврда чекишни 25% га камайтирган бошқа Европа мамлакатлари билан солиштирганда, бу эътирофга лойиқ натижадир.
Швецияда ҳозирда аҳолининг атиги 5,6% гина чекади ва келгуси ойларда мамлакат чекувчиларнинг даражаси кўрсатики 5% етиши кутилмоқда. Ушбу даража Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ) томонидан тамаки тутунидан холис малакат сифатида тан олишнинг расмий чегараси тариқасида кўриб чиқилади. Европа Иттифоқи ўз аъзо давлатларига 2040 йилга бориб “тамаки тутунидан холис” давлат бўлишни мақсад қилиб қўйган, бироқ 49% эркаклар тамаки чеккан Швеция 2023 йилдаёқ бу тарихий кўрсаткичга эришиши мумкин.
Ушбу рақамлар швед модели фуқаролар саломатлиги йўлида муваффақият билан ишлаётганидан яққол далолатдир. Швецияда бошқа Европа Иттифоқи мамлакатларига нисбатан чекиш билан боғлиқ касалликларнинг даражаси энг паст кўрсаткичга эгадир. Масалан, бу ерда саратон касаллиги бошқа Европа мамлакатларига қараганда 41% га, чекиш билан боғлиқ бўлган барча касалликлардан ўлим даражаси эса Европа Иттифоқидаги ўртача кўрсаткичдан 39,6%га паст.
Қарам бўлиб қолишни тадқиқ қилиш бўйича халқаро миқёсда тан олинган мутахассис профессор Карл Фагерстрём шундай дейди: “Швецияда чекишга қарши ниҳоятда муваффақиятли стратегия бор, уни экспорт қилиш лозим. Агар янада кўпроқ давлатлар Швецияга ўхшаб талаб ва таклифни камайтирадиган чора-тадбирларни қабул қилсалар, шу билан бирга чекувчиларни нисбатан зарарсиз муқобилларга ўтишлари учун молиявий рағбатлантирувчи дифференциаллаштирилган солиқ ставкаларини қўлласалар, дунёга бунинг катта фойдаси бўлар эди."
Ҳисобот муаллифлари бошқа мамлакатларга ушбуларни тавсия этадилар: а) тутунсиз таркибида никотин бўлган маҳсулотлар чекишдан кўра нисбатан зарарсиз ва нисбатан камроқ хавф туғдиришини тан олишни; б) чекувчиларга далилларга асосланган маълумотларни тақдим этиш; ва c) чекувчиларга нисбатан зарасиз муқобилларга ўтишни рағбатлантириш учун молиявий ёрдам берувчи дифференциаллаштирилган солиқларни қабул қилиш.
31 май Бутунжаҳон тамакидан холис кунда Швеция тажрибаси ва чекишни ташлаш бўйича муваффақиятли ёндашувларини кўриб чиқиш учун яхши имкониятдир. Мазкур усуллар миллионлаб одамларнинг ҳаётини сақлаб қолиш ва тамаки тутунидан холис жамиятни яратишда бошқа мамлакатларга ўрнак бўлиши мумкин.
