Бу суратда Бухоро амирининг “Қуйи ҳавли” саройи акс этган. Сурат муаллифининг тавсифи илова қилинган:
“Қуйи хавли Регистондан бир оз ғарбда жойлашган. У жуда катта, икки қаватли қурилган, катта ҳовлиси ҳам бор. Иккинчисининг атрофида унга олиб борувчи кўплаб қўшалоқ эшиклар ва ўйилган панжарали ойнасиз деразалар мавжуд. Биноларнинг олд жабҳалари бўялган ўймакорлик намуналари билан безатилган бўлиб, унда гипс панжарали деразалар ўрнатилган. Ичкарида, аксарият хоналарда шифт текис бўлиб, деворларга ўткир бўшлиқлар ўрнатилган бўлиб, улар баландлиги бўйича оддий Европа ойнасининг очилишига ўхшайди. Ичкаридаги расм ва ганч бошқа саройларга қараганда анча содда, лекин умуман олганда бу сарой чиройли ва яхши услубда ишланган”.
Бухоронинг кўплаб меъморий обидалари сингари бу саройнинг кейинги тақдири ҳам жуда ачинарли. Бухоро босқинида (1920) сарой бутунлай вайрон бўлган. Расмлар эса уларнинг мавжудлигининг амалда ягона визуал далилидир.
Бу ерда эса етти ёшдан катта ўғил болалар мактабда қандай ўқиганлиги кўрсатилган. Болалар Ҳофиз ва Навоий шеърияти, Қуръони карим, Амир Темур тарихини ўрганишган. Пайшанба кунлари мактаб ўқувчилари ўқитувчига ширинликлар олиб келишган.
Ушбу фотосуратда биз Амударё бўйлаб экспедиция бошланганини кўрамиз. Фотосуратчи айниқса, дарё қирғоқларидаги ям-яшил боғлар, Афғонистон билан гуллаб-яшнаётган дарё савдосини акс эттирган.
Ушбу кадрда Фарғона водийсидаги чорва бозорида қўйлар қандай сотилаётгани тасвирланган.
Ушбу ноёб фотосуратлар ажойиб инсон – даниялик саёҳатчи ва тадқиқотчи Оле Олуфсенга тегишли. У Марказий Осиёда ишлаган биринчи фотосуратчилардан бири бўлди ва у бу ерда тўплаган маълумотлар жуда қимматлидир. Олуфсеннинг саёҳати 6 йил давом этди ва шу вақт ичида у 12000 километрдан ортиқ масофани босиб ўтиб, Ўрта Осиёни ўрганди.
1911 йилда нашр этилган “Ўрта Осиёни ўрганиб” китобида Олуфсен минтақадаги саргузаштлари ва кашфиётлари ҳақида гапириб беради. Оле Олуфсен Бухорони “минг масжид шаҳри”, Қўқонни – савдо юраги, Самарқанддаги Амир Темур қабри – маҳобатли мақбара деб атаган, Даниялик сайёҳнинг Ўзбекистоннинг қадимий шаҳарлари ҳақидаги кундаликлари ва китобларидан иқтибослар келтирамиз:
- Бухоро – авваллари Марказий Осиёдаги энг муҳим дин ва маданият марказларидан бири бўлган шаҳар бўлиб, бугунги кунда ҳам ўзининг гўзаллиги ва улуғворлиги билан ҳайрат уйғотмоқда.
- Қўқон ўзининг кўп сонли масжид, мадраса ва карвонсаройлари билан машҳур бўлиб, минтақадаги энг муҳим савдо ва маданият марказларидан биридир.
- Самарқанд кўплаб буюк империялар ва цивилизациялар маркази бўлиб, унинг меъморчилиги ва тарихида халқнинг бой маданияти ва анъаналари акс этган.
- Хива Ўрта Осиёнинг энг қудратли марказларидан бири бўлиб, унинг қалъа ва деворлари ҳанузгача бу шаҳарнинг буюклиги ва қудратидан даракловчи бўлиб хизмат қилади.
Аммо Олуфсеннинг энг қимматли мероси, албатта, унинг фотосуратлари.
Ўзбекистон маданий меросини ўрганиш, сақлаш ва оммалаштириш бўйича Бутунжаҳон жамияти Оле Олуфсен номи билан боғлиқ Ўзбекистон экспонатлари ҳақида сўз юритиш таклифи билан Дания Миллий музейига мурожаат қилди ва музей директори – Реин Виллерслевдан жавоб хати олди. У Бутундунё жамияти ва музей ходимлари билан расмли альбом китобини нашр этишга қизиқиш билдирди.
“Бундай ҳамкорлик бизнинг коллекцияларимиз келиб чиққан мамлакатлар билан маданий алоқаларни мустаҳкамлаш мақсадларимизга бевосита мос келади. Миллий музейнинг замонавий тарихи ва жаҳон маданияти бўлими сизга китобни тайёрлашда ёрдам беришдан мамнун бўлади. Ушбу ноёб материалларнинг нашр этилиши катта муваффақият бўлишини ва институтларимиз ўртасидаги келажакдаги ҳамкорлик учун асос бўлишини чин дилдан тилайман”, — деди Рейн Уиллерслев.
Нашр устида иш тез орада бошланади. Китобдан Оле Олуфсен томонидан Марказий Осиё экспедициясидан олиб келган ноёб экспонатлар, унинг фотосуратлари ўрин олган. Тўпламнинг матн қисмини “Марказий Осиёни ўрганиш I+II ” китоби муаллифи, фахрий профессор Эстер Филь тайёрлайди.
